Kenmerken van een hooggevoelig kind: zo herken je het

De belangrijkste kenmerken van een hooggevoelig kind zijn een groot oog voor detail, een sterk inlevingsvermogen, diep nadenken over wat het meemaakt en sneller overprikkeld raken. Net zoals bij hooggevoelige volwassenen werkt het zenuwstelsel van het hoogsensitieve kind bijzonder goed en intensief. Toch hebben deze kinderen ook hun eigen, specifieke kenmerken. Voor wie zelf niet hooggevoelig is, komt het hoogsensitieve kind vaak over als een aansteller of een zeurpiet. Het is dan ook uitermate belangrijk dat we deze kinderen proberen te begrijpen. We lichten eerst de belangrijkste kenmerken toe. Daarna vind je een uitgebreid overzicht van alle kenmerken die je aan het hoogsensitieve kind kunt koppelen.

Algemene kenmerken van een hooggevoelig kind

Een zeer opvallend kenmerk van hooggevoelige kinderen is dat ze een zeer opmerkelijk oog voor detail hebben, waardoor ze meer opmerken van wat er om hen heen gebeurt. Deze kinderen voelen ook sommige dingen sneller aan, maar dat betekent niet dat het hooggevoelige kind weet wat het beste voor hem is. Ze zijn zich sterk bewust van andermans gevoelens, ook als baby. Daarnaast zijn deze kinderen bijzonder zorgzaam. Hoogsensitieve kinderen zijn ook erg gevoelig voor de emotie schaamte. Ze zijn ongewoon empathisch en worden dieper geraakt wanneer anderen lijden. Hooggevoelige kinderen denken ook meer na over wat ze zien en horen. Dit kan ervoor zorgen dat ze een hele tijd zitten te piekeren over waarom een kind een ander kind pestte, of over grotere sociale dilemma’s. Deze kinderen kunnen ‘faalangstig reageren’ doordat ze te veel prikkels ervaren. Hooggevoelige kinderen hebben vaak een sterke fantasie en ze zijn zeer gewetensvol voor hun leeftijd. Ze beginnen te praten en te lopen op het normale tijdstip, maar het zindelijk worden of het opgeven van bepaalde gewoontes, zoals duimzuigen of een knuffelbeer overal mee naartoe nemen, gebeurt vaak iets later. In de praktijk zien we vaak dat hoogsensitieve kinderen zeer dikwijls in beelden denken en niet in woorden, zoals de meeste kinderen. Hoogsensitieve kinderen lijken dus beelddenkers te zijn. Toch is dit nog niet wetenschappelijk bewezen.

Ondanks de algemene kenmerken kunnen hooggevoelige kinderen ook onderling sterk verschillen. Het ene kind voelt vooral stemmingen en emoties van anderen aan, terwijl het andere kind zich erg bewust is van het onrecht in de wereld. Nog andere hooggevoelige kinderen zijn zich meer bewust van veranderingen in het weer. Juist doordat ze zoveel opmerken, klagen ze vaker over dingen die anderen helemaal niet opmerken, bv. de kamer ruikt raar, het is te warm, …

Omdat hooggevoelige kinderen zich eerder overweldigd voelen door dingen die andere kinderen niet eens opmerken, kijken ze liever de kat uit de boom. Problematische situaties voor een hooggevoelig kind zijn vaak logeerpartijtjes en schoolkampen. Hierdoor willen deze kinderen vaak niet in een ander huis slapen.

Hoewel er geen verschil is tussen hooggevoeligheid bij jongens en meisjes, wordt hooggevoeligheid bij meisjes meer gewaardeerd dan bij jongens. Sensitieve jongens hebben helaas vaak het idee dat ze hun sensitiviteit moeten verbergen.

Hooggevoelige kinderen prefereren één-op-éncontact. Daarom hebben deze kinderen vaak een hartsvriendje of -vriendinnetje met wie ze een goede band hebben. Hooggevoelige kinderen kunnen echter ook heel sociaal zijn, doordat ze zo sterk betrokken zijn bij de wereld door hun grote opmerkzaamheid. Hoogsensitieve kinderen denken dieper en uitgebreider na over wat ze beleven en leren. Dit kan een probleem worden wanneer deze kinderen een negatieve ervaring meemaken, zoals bijvoorbeeld pesten. Hun grote sociale bewustzijn maakt dat ze sneller angstig reageren en vlugger gekwetst worden wanneer zijzelf of andere kinderen gepest worden. Dat raakt aan hun sterke rechtvaardigheidsgevoel. Daarnaast hebben ze vaker een laag zelfbeeld, en dat zie je ook zeer vaak bij kinderen die gepest worden.

Alle kenmerken op een rij

Lichamelijk

• met hun reuk en smaak onderscheiden ze kleine verschillen.
• ze registreren zachte geluiden, bijvoorbeeld gefluister tijdens het zelfstandig werken.
• ze kunnen schrikken van plotselinge, harde geluiden of andere indringende prikkels.
• ze zijn gevoeliger voor pijn, waardoor ze vaker klagen.
• andere signalen van hun lichaam, zoals jeuk, honger en emoties, worden eveneens sterk waargenomen.
• licht kan als te fel en indringend worden ervaren.
• ze nemen vaker details waar en ze merken elke verandering in het klaslokaal op.

Sociaal-emotioneel

• ze voelen zich verantwoordelijk en zijn geneigd om veel op zichzelf te betrekken.
• ze beleven de dingen intensief en reageren emotioneel.
• ze kunnen (ogenschijnlijk) onverwachts overprikkeld raken.
• bij overprikkeling kunnen ze zich terugtrekken in hun eigen wereld.
• bij overprikkeling kunnen ze reageren met heftige woede en/of agressief gedrag.
• ze hebben behoefte aan een kalme omgeving en een (rustige) eigen plek in de klas.
• ze kunnen perfectionistisch zijn.
• ze reageren beter op een kalme terechtwijzing dan op straf.
• ze zijn behoedzaam in nieuwe situaties en omgevingen en kijken eerst de kat uit de boom.
• ze houden niet van veranderingen, onverwachte activiteiten en uitstapjes.
• ze kiezen vaker voor een rustige activiteit.
• ze zijn sneller moe en uitgeput van alle indrukken.
• ze presteren beter als ze niet onder druk staan.
• ze zijn empathisch en kunnen intens meeleven met andere kinderen.
• ze hebben oog voor de behoeften van anderen.

Cognitief

• ze denken associatief.
• ze hebben een grote verbeeldingskracht.
• ze hebben moeite om zich te concentreren, zeker bij overprikkeling.
• ze zijn geneigd om meer en dieper na te denken.
• ze denken lang na voor ze met een antwoord komen.
• ze stellen veel en diepzinnige vragen.

Spiritueel

• ze zijn intuïtief.
• ze stellen diepzinnige en beschouwende vragen.
• ze lijken je gedachten te kunnen lezen.
• ze voelen zich verbonden met andere mensen, dieren en de natuur.

Naast deze algemene kenmerken van hooggevoeligheid zijn er ook een aantal leeftijdsspecifieke kenmerken die zeer belangrijk en typerend zijn voor het hooggevoelige kind. Hieronder bespreken we de belangrijkste.

Kenmerken van een hooggevoelig kind per leeftijd

Pasgeboren baby’s

Sommige baby’s laten al vanaf de geboorte zien dat ze hoogsensitief zijn, bij andere kinderen wordt de eigenschap pas later zichtbaar. Er bestaat helaas nog geen feilloze manier om te bepalen of een baby hooggevoelig is. Sommige hooggevoelige kinderen huilen als baby zeer vaak door een te sterke overprikkeling, anderen huilen dan weer helemaal niet. Hooggevoelige baby’s zijn dus niet per definitie huilbaby’s, maar het kan wel. Het is niet omdat een baby snel van slag is, dat hij daarom als hoogsensitief moet worden beschouwd. Toch mag je deze baby’s zeker niet onderschatten, want ze pikken veel van de stemmingen om hen heen op. Op de leeftijd van twee maanden hebben baby’s vaak veel behoefte aan speelgoed, muziek en mensen rondom hen. Hoogsensitieve baby’s hebben daar vaak minder behoefte aan, omdat ze erg gevoelig zijn voor overprikkeling.

Rond zes maanden

Rond de leeftijd van zes maanden hebben sensitieve baby’s veel meer moeite om in slaap te vallen. Velen van hen hebben rond deze periode last van slaapproblemen, die vaak worden veroorzaakt door overprikkeling. Een te drukke slaapkamer kan ook zorgen voor overprikkeling. Op deze leeftijd is de hechting van zeer groot belang. Het is voor hooggevoelige kinderen heel belangrijk dat ze veiligheid en geborgenheid ervaren. Vergeet niet dat deze kinderen subtiele signalen vaker opmerken.

Van 1 tot 5 jaar

Het hoogsensitieve kind van 1 tot 5 jaar heeft vaak problemen met verandering en overprikkeling. Volgens Elaine Aron, de Amerikaanse psychologe en psychotherapeute die het begrip hoogsensitieve persoon op de kaart zette, kan dit zich op vele manieren uiten, van onbekend eten tot wijzigingen in de dagelijkse routine. Een verrassing kan het hoogsensitieve kind ook erg van streek maken. Een verrassingsfeestje of cadeautjes leiden bij deze kinderen vaak tot weerstand en problemen. De thuissituatie is op deze leeftijd de voornaamste bron van overprikkeling. Daarnaast krijgen hooggevoelige peuters en kleuters zeer vaak last van angsten door enge films of verhalen.

Van 5 tot 12 jaar

Het hoogsensitieve kind van 5 tot 12 jaar heeft zeer veel baat bij orde, regelmaat en rust. Dit is de leeftijd waarop het vechten met broertjes of zusjes een hoogtepunt bereikt. Vanaf dan wordt een time-out zeer belangrijk. Een time-out mag voor een hooggevoelig kind niet als een straf gezien worden, maar als een gelegenheid om te kalmeren.

Hooggevoelige kinderen van deze leeftijd worden ook vaak geconfronteerd met videospelletjes, televisie en internet. Scholen bieden ook vaak veel naschoolse activiteiten aan. Toch is het belangrijk dat de stress beperkt wordt bij hoogsensitieve kinderen.

Wanneer deze kinderen onder stress komen te staan, kan dit zich uiten in het volgende gedrag:

• Zich jonger gaan gedragen of weer moeite krijgen met eerder verworven motorische vaardigheden (regressief gedrag).
• Kleine dingen kunnen plots grote obstakels worden.
• Sterke emoties of een toegenomen prikkelbaarheid.
• Meer lichamelijke klachten, zoals hoofdpijn, buikpijn of huidklachten die opspelen.
• Slaapproblemen of nachtmerries.
• Hangerig gedrag vertonen.
• Zich afzonderen, bijvoorbeeld door zich in de kast te verbergen.

De Amerikaanse kinderarts Thomas Boyce zag in zijn onderzoek iets opvallends: kinderen die sterk reageren op stress, werden in een gespannen omgeving vaker ziek dan andere kinderen, en in een rustige, steunende omgeving juist minder vaak. Hij noemt zulke kinderen orchideeën: kwetsbaar in een ruwe omgeving, bloeiend in een goede.

Pubers en adolescenten

Hoogsensitieve pubers en adolescenten ervaren volgens Elaine Aron vaak minder problemen dan andere pubers. Ze proberen zich zo aangepast mogelijk te gedragen. Het nadeel daarvan is dat het tot pesterijen en ander onrecht kan leiden. Sensitieve tieners hebben nood aan een zekere privacy, waar ze zich kunnen ontspannen en nadenken. De puberteit is een sociale periode met zomerkampen, bands, vriendenclubs, … Toch moeten hoogsensitieve jongeren een balans zien te vinden tussen te veel en te weinig activiteiten (en overprikkeling). Hooggevoelige adolescenten zijn zich van nature nog sterker bewust van hun gebreken. Ondertussen doen de meeste hoogsensitieve adolescenten het goed op intellectueel of artistiek gebied, of op andere gebieden waar sensitiviteit gewaardeerd wordt. Er staan hun echter nog enkele ingrijpende veranderingen te wachten, zoals een baan zoeken, een rijbewijs halen, verhuizen, …

Hier vind je een aantal van onze boekentips voor HSP >>

Het hooggevoelige kind op school

Hooggevoelige kinderen maken zich volgens Elaine Aron zeer weinig schuldig aan vechten, pesten, stelen, spijbelen, drugsgebruik of het beledigen van een leerkracht. Ze kunnen wel bijdehand zijn of de clown uithangen. Hooggevoeligheid kan ook samengaan met hoogbegaafdheid, maar minderbegaafde en normaalbegaafde kinderen kunnen evengoed hooggevoelig zijn. Het kunnen zeer uitmuntende leerlingen zijn die bovengemiddeld presteren. Dit kan leiden tot perfectionisme, waardoor ze te veel tijd gaan besteden aan hun huiswerk of het voorbereiden van een proefwerk. Andere hoogsensitieve kinderen (HSK) zijn allesbehalve perfectionistisch.

Volgens Sanne van der Lubben (in haar afstudeerscriptie ‘Hoogsensitieve kinderen op de basisschool: verminderen van overprikkeling in de klas’, red.) kunnen we zes kenmerken terugvinden van het hooggevoelige kind in de klas:

Zes eigenschappen van het hoogsensitieve kind in de klas

1. Oog voor detail: wanneer er iets verandert in het klaslokaal, valt dit een HSK al snel op. In de klas zijn er vele details waar te nemen, die deze kinderen dan ook snel opmerken.
2. Snel overprikkeld: door alle informatie die deze leerlingen in de klas ontvangen, kunnen zij sneller overprikkeld raken. Ze kunnen dan verschillende reacties vertonen, die we verderop bespreken.
3. Intense innerlijke reactie: door hun sterke innerlijke wereld kunnen deze kinderen heftig reageren op emotionele gebeurtenissen.
4. Bewust van de gevoelens van anderen: hoogsensitieve leerlingen begrijpen heel goed hoe anderen zich voelen. Ze hebben dus een zeer sterk inlevingsvermogen.
5. Behoedzaam bij nieuwe situaties: hooggevoelige kinderen hebben vaak meer tijd nodig om te wennen aan nieuwe situaties. Bij de start van een nieuw schooljaar zijn er voor deze kinderen dan ook zeer veel onbekende situaties.
6. Anders zijn: hoogsensitieve kinderen zijn anders en dat kan de aandacht trekken.

Zoals we merken, kan de schoolomgeving voor het hoogsensitieve kind een moeilijke omgeving zijn. Daarnaast is er voor het hoogsensitieve kind vaak veel negatiefs gaande op school: er wordt namelijk vaak gestraft en geplaagd. De meeste hoogsensitieve kinderen raken zeer hard overstuur door plagerijen. Dit komt vermoedelijk doordat ze de vijandigheid horen, of dingen vrezen waarvan de spreker zich niet eens bewust is. Daarnaast wordt er ook veel gestraft en deze straffen zijn vaak niet aangepast aan de sensitiviteit van het kind. De leerkrachten passen in de klas ook vaak hun stemniveau aan de drukste kinderen aan. In een schoolsituatie is er ook constante druk. Hoogsensitieve kinderen presteren vaak ondermaats wanneer zij onder druk komen te staan. Daardoor onderpresteren veel hooggevoelige kinderen op school en komen ze moeilijker aan leren toe.

Deze kinderen kunnen zich op school helemaal anders gedragen (onzeker, verlegen, gesloten, angstig) dan thuis, waar ze zich wel veilig voelen. Een veilig gevoel is voor het hoogsensitieve kind dan ook uitermate belangrijk. Veel van hen hebben ook sociale problemen op school, die ze ergens anders niet hebben. Op school verkeren ze namelijk in een zeer prikkelende omgeving, waardoor ze vaak stiller zijn. Het gedrag van deze kinderen is dan ook contextafhankelijk.

Waar komt hooggevoeligheid vandaan?

Hooggevoeligheid is een karaktereigenschap die in de meeste gevallen aangeboren is. Vaak zien we dat minstens een van de (groot)ouders hooggevoelig is. Een tweelingonderzoek van Queen Mary University of London (Assary en collega’s) schat dat hooggevoeligheid voor ongeveer de helft erfelijk is. En hersenscans van onderzoekers rond Bianca Acevedo lieten bij hooggevoelige volwassenen meer activiteit zien in gebieden die te maken hebben met bewustzijn, empathie en het verwerken van prikkels. Daarnaast spelen ook opvoedings- en omgevingsfactoren een belangrijke rol.

Elaine Aron merkt op dat bij kinderen die hoogsensitief geboren worden, de eigenschap naar de achtergrond kan verdwijnen. Dit komt doordat ze door hun ouders, school of vrienden worden aangespoord om zich harder op te stellen. Wanneer ze opgroeien in een groot gezin of in een drukke omgeving, kan de sensitiviteit afnemen. De onderliggende eigenschap zal echter nooit volledig verdwijnen. Wanneer hooggevoeligheid bij kinderen al vroeg door de omgeving aanvaard en erkend wordt, dan is de kans groot dat het hoogsensitieve kind de mooie eigenschappen en de ongemakken al snel in zijn leven zal integreren. Indien dit gebeurt, verkleint het risico om later stressgerelateerde aandoeningen te ontwikkelen.

Drie vormen van hooggevoeligheid

Hooggevoeligheid bestaat in diverse vormen en gradaties (van sterk tot zeer sterk). Die verschillende vormen kunnen afzonderlijk of tegelijk voorkomen. Hieronder werken we er drie uit.

Fysiek hooggevoelig

Kinderen die fysiek hooggevoelig zijn, hebben vaak een lage pijngrens, kunnen bepaalde soorten stof niet verdragen, reageren soms sterker op medicatie of hebben last van veel en hard lawaai.

Voorbeeld:

“Kim is gevoelig voor ruwe kledingstoffen. De naden van haar sokken doen haar pijn en de merklintjes in haar kleding storen haar. Ze merkt heel gauw zachte geluiden en subtiele geuren op.” (Van den Daele)

Emotioneel hooggevoelig

Emotioneel hooggevoelig kunnen we ook psychisch hooggevoelig noemen. Deze kinderen nemen snel de stemmingen van anderen over, raken vlug overstuur, huilen sneller en zijn prikkelbaarder.

Voorbeeld:

“Jan huilt snel. Hij wordt diep geraakt door het lijden van anderen.”

Hooggevoelig voor nieuwe situaties

Het hoogsensitieve kind kan bij de kleinste verandering uit zijn evenwicht geraken. Onbekende mensen en onverwachte situaties kunnen hiervan de oorzaak zijn.

Voorbeeld:

“Jos heeft geen behoefte aan veel nieuwe dingen, hij houdt er zelfs niet van. Hij was woedend toen mama zijn versleten trui had weggegooid. De nieuwe blauwe trui die mama op de markt kocht, wil hij onder geen beding aantrekken. Jos is doodsbang voor grote veranderingen, zoals verhuizen naar een andere stad.”

Het gevaar van overprikkeling

“Een prikkel is een stukje informatie van binnen of buiten ons lichaam dat via een van onze zintuigen ons lichaam binnenkomt.” (Van der Lubben)

Overprikkeling ontstaat wanneer er te veel prikkels worden ontvangen en het zenuwstelsel niet alle binnengekomen prikkels kan verwerken. Hooggevoelige personen hebben vaker last van overprikkeling, doordat ze van alles opmerken wat anderen helemaal niet opmerken. Bovendien hebben hoogsensitieve kinderen een grotere gevoeligheid voor prikkels rondom hen. Hoogsensitieve kinderen ervaren niet alleen meer prikkels, ze ervaren deze ook intenser.

Van der Lubben deelt prikkels op in de volgende vier categorieën:

1. Fysiek: bijvoorbeeld kinderen die in de klas hun vinger opsteken.
2. Cognitief: bijvoorbeeld studieboeken vol illustraties.
3. Sociaal: bijvoorbeeld de subgroepjes in de klas.
4. Emotioneel: bijvoorbeeld de intonatie van iemands stem.

Hoogsensitieve kinderen raken overweldigd door de prikkels die op hen afkomen, doordat ze zich vaak niet tijdig kunnen afsluiten. Ze kunnen dan helemaal overspoeld raken als ze te lang in een luidruchtige omgeving blijven. In veel klassen ligt de tolerantie voor lawaai bij leerkrachten te hoog voor hooggevoelige kinderen. Er wordt namelijk veel gebabbel, getier en geplaag door de vingers gezien. Overprikkeling kan volgens Aron ook ontstaan door verandering, een opwindende dag of te veel lawaai. Hooggevoelige personen zijn hierdoor niet meer in staat om optimaal te presteren, aldus Aron. Elke persoon reageert anders op overprikkeling. Contact met een overprikkelde leerling is zeer moeilijk, want de leerling is ook het contact met zichzelf kwijt. Van der Lubben spreekt over lichamelijke, cognitieve en sociaal-emotionele gevolgen van overprikkeling op korte termijn. (Lees voor tips het artikel Tips bij acute en chronische overprikkeling.)

Een kort overzicht:

De effecten van overprikkeling op korte termijn

Lichamelijke effecten

• hartkloppingen
• versnelde hartslag
• versnelde of oppervlakkige ademhaling
• ogen meer gesloten houden
• meer transpiratie
• bibberen
• wijdere pupillen
• stijvere spieren
• rood worden
• onrust

Sociaal-emotionele effecten

• irritatie
• labiliteit
• vermoeidheid
• slapeloosheid
• agressief gedrag
• angst

Effecten op cognitief gebied

• geheugenverlies
• concentratieverlies
• piekeren

Sommige hoogsensitieve kinderen die overprikkeld zijn, worden ongestructureerd, chaotisch en lijken concentratieproblemen te hebben, doordat ze zo snel afgeleid zijn. Vaak wordt er dan gedacht aan ADHD of ADD. Andere overprikkelde hoogsensitieve kinderen slaan door en liggen krijsend op de vloer, of zijn juist heel rustig en trekken zich terug. Dit gedrag lijkt vaak op autisme. Volgens Aron denken volwassenen vaak niet aan hoogsensitiviteit wanneer hun kind woede-uitbarstingen heeft, buikpijn heeft of last heeft van perfectionisme.

De effecten van overprikkeling op lange termijn zijn veel ingrijpender. Hierover is nog niet veel gekend. Wel wijst onderzoek van psychologe Miriam Liss (2005) erop dat hooggevoelige volwassenen vatbaarder zijn voor somberheid als ze als kind weinig zorg en steun ervoeren.

Aron heeft enkele suggesties voor het omgaan met overprikkeling. Enkele mogelijkheden zijn:

• Bewust worden van de overprikkeling: leer de eerste signalen van overprikkeling zo vroeg mogelijk te herkennen.
• Pas het tempo aan en neem genoeg rustmomenten.
• Beperk onnodige prikkels.
• Doe je ogen dicht om de prikkels buiten te sluiten.

Een regelmatige leefwijze kan helpen om overprikkeling tegen te gaan. Dit komt doordat nieuwe situaties zorgen voor extra prikkeling.

Bij het voorkomen van overprikkeling bij hoogsensitieve kinderen speelt het beperken van de hoeveelheid prikkels een belangrijke rol.

Overprikkeling kan in de hand gehouden worden als het hoogsensitieve kind de kans krijgt het teveel aan prikkels te verwerken, bijvoorbeeld door rust. Het is beter overprikkeling te voorkomen. Dat kan door te zorgen voor niet te veel prikkels.

Hooggevoeligheid in het kort

Hooggevoeligheid of hoogsensitiviteit is geen afwijking of ziekte, maar een karaktereigenschap die bij 15 tot 20% van onze bevolking voorkomt. Hooggevoeligheid is in de meeste gevallen aangeboren en komt volgens Elaine Aron even vaak voor bij vrouwen als bij mannen. Hoogsensitiviteit wordt vaak verward met autisme en het aspergersyndroom, introversie en neuroticisme, sociale angst, ADHD en ADD. Onderzoek laat zien dat het om een eigen eigenschap gaat, al kan een kind ook hooggevoelig zijn én bijvoorbeeld ADHD of autisme hebben. Twijfel je, laat je dan goed adviseren. Om na te gaan of iemand hooggevoelig is, bestaat er de HSP-schaal. Dit is een zelftest die bestaat uit typerende kenmerken voor hooggevoeligheid, ontwikkeld door Elaine Aron. Hooggevoelige personen bezitten verschillende kenmerken die zowel positief als negatief kunnen zijn. Hooggevoelige kinderen bezitten leeftijdsspecifieke kenmerken. Er zijn verschillende vormen van hoogsensitiviteit, namelijk fysiek hooggevoelig, emotioneel hooggevoelig en gevoelig voor nieuwe situaties. Het grootste probleem dat hooggevoelige personen ervaren, is overprikkeling. Een te stimulerende omgeving kan bij hen namelijk tot overprikkeling leiden.

© Ann-Sophie Depamelaere

Bron: de scriptie ‘Pesten ligt gevoelig’ van Ann-Sophie Depamelaere, een onderzoek naar pesten op school bij hoogsensitieve kinderen en adolescenten. (Voor het gebruik van deze scriptie is toestemming van de auteur verkregen.)

Leestip

Het boek Leven met hooggevoelige kinderen, bij Bol.com