Het schemert nog wanneer we aankomen in Newgrange, in Ierland. Het is 21 december 2015, de dag van de winterzonnewende. Zo’n vijftienhonderd mensen wachten in alle stilte op de zonsopkomst. Een cameraploeg staat klaar, er hangt nog een dunne mist boven het landschap en iedereen kijkt naar dezelfde plek aan de horizon. Dan gebeurt het. De mist trekt precies op tijd weg en de eerste zonnestralen verschijnen. De mensen om ons heen reageren uitbundig. “De mooiste zonsopkomst in meer dan vijftig jaar”, hoor ik meerdere Ieren zeggen. Nou overdrijven Ieren best graag, maar dit is inderdaad indrukwekkend.
Newgrange is meer dan vijfduizend jaar oud, ouder zelfs dan Stonehenge en de Egyptische piramiden. De enorme tombe is zo gebouwd dat op de ochtend van de winterzonnewende de eerste zonnestraal via een smalle opening tot in diep in de tombe dringt en enkele minuten de grafkamer verlicht. Het is een indrukwekkend schouwspel en dat moet het ook in de prehistorie zijn geweest. Het markeerde het kantelpunt waarop het licht langzaam terugkeerde en de dagen weer langer werden. Het was de belofte van een nieuw groeiseizoen. Deze plek is nauw verbonden met het ritme van de aarde. De vraag dringt zich op: waarom vonden mensen het vijfduizend jaar geleden zo belangrijk om een monument precies op dit ene moment van het jaar uit te lijnen?
Onze verdwenen verbinding met de aarde
Deze en vele andere plekken herinneren ons aan een tijd waarin mensen zich vanzelfsprekend onderdeel voelden van de natuur. Hun leven werd bepaald door de seizoenen, door de stand van de zon en de maan, door de vruchtbaarheid van het land en het gedrag van dieren. Voor onze voorouders was de aarde geen decor waarin het leven zich afspeelde. Zij leefden als onderdeel van de aarde. Misschien verklaart dat wel waarom zoveel mensen zich nog altijd laten raken door zulke plekken. Dergelijke plekken roepen iets op wat we in het dagelijks leven gemakkelijk kwijtraken: verwondering.
Wij zijn die vanzelfsprekende verbinding voor een groot deel kwijtgeraakt. Onze dagen worden niet langer bepaald door zonsopkomst of zonsondergang, maar door agenda’s, berichten op je telefoon en kunstlicht. We weten vaak precies hoeveel afspraken we morgen hebben, maar veel minder wanneer de eerste trekvogels terugkeren of wanneer de langste dag van het jaar aanbreekt. Natuurlijk heeft onze moderne samenleving ons veel gebracht. Toch lijkt er onderweg ook iets verloren te zijn gegaan: het vermogen om ons af te stemmen op de ritmes van de aarde.
De wijsheid van inheemse volkeren
Juist daarom spreken niet alleen prehistorische monumenten zoveel mensen aan, maar ook de wijsheid van hedendaagse inheemse volkeren. Hoewel hun leefwerelden enorm verschillen, delen veel van deze culturen iets belangrijks. Zij zien de mens niet als heerser over de natuur, maar als onderdeel ervan. De aarde is geen bezit, maar een levende werkelijkheid waarmee je een relatie onderhoudt en die voelt als thuis.
De Amerikaanse antropoloog Robert Wolff beschrijft in Oude wijsheid van natuurvolkeren hoe hij jarenlang leefde bij natuurvolken op Maleisië. Aanvankelijk keek hij vooral met de ogen van een westerling: de werkelijkheid is wat je met je ogen ziet. Langzaam ontdekte hij echter dat zijn gastheren- en vrouwen het landschap heel anders beleefden. Zij leken voortdurend af te stemmen op wat zich om hen heen afspeelde. Op elkaar en ook op dieren, planten en de omgeving. Dit afstemmen ging vanzelf. Ze wisten wanneer er iets stond te gebeuren en het bos in moesten voor de jacht of omdat er iemand aankwam. Wolff beschrijft hoe er voor hem letterlijk een nieuwe wereld openging. Hij leerde opnieuw waar te nemen en te vertrouwen op ‘nieuwe’ zintuigen.
Dat is misschien wel de belangrijkste les die oude en inheemse culturen ons kunnen geven. Niet dat wij hun leven zouden moeten kopiëren. Ook zij hadden en hebben hun eigen uitdagingen. Wel dat er een andere manier bestaat om naar de wereld te kijken: minder vanuit controle en meer vanuit verbondenheid en vanuit een openheid voor een diepere laag van ervaring.
Koyaanisqatsi: een leven in onbalans
Diezelfde boodschap klinkt door in de cultuur van de Hopi-indianen in Noord-Amerika. Hun woord Koyaanisqatsi werd wereldwijd bekend door de gelijknamige film uit 1982. Het betekent vrij vertaald: een leven in onbalans. Wie de film ziet, herkent onmiddellijk waar die titel naar verwijst. Een wereld van snelheid, techniek, consumptie en destructie van natuur, waarin de verbinding met de natuurlijke ritmes steeds verder naar de achtergrond verdwijnt.
Misschien verklaart dat ook waarom zoveel mensen tegenwoordig de rust opzoeken in bossen, langs de kust of bij oude landschappen. Deze plekken helpen ons vertragen en dat weten we intuïtief. Zodra we de tijd nemen om stil te staan, blijkt de natuur verrassend veel te vertellen. Over geduld, heling, kringlopen, loslaten en over opnieuw beginnen.
Wat oude monumenten ons nog altijd vertellen
Ook prehistorische plekken kunnen daarin een bijzondere rol spelen. Een hunebed, een steencirkel of een oude grafheuvel vertellen iets over de mensen die ze bouwden en over hoe zij naar de wereld om hen heen keken. Zij investeerden ongelooflijk veel tijd en energie in bouwwerken die vaak nauw verbonden waren met het landschap en de hemel. Dat alleen al laat zien hoe belangrijk de relatie tussen mens en aarde voor hen moet zijn geweest.
Rechten voor de natuur
Op steeds meer plaatsen zien we dat dit besef opnieuw aandacht krijgt. Er is een beweging die strijdt voor het toekennen van rechten aan de natuur. Rivieren krijgen in sommige landen een eigen juridische status. Bossen en ecosystemen worden niet langer uitsluitend gezien als grondstoffen, maar als levende systemen met een eigen waarde. Ook in onze eigen Omgevingswet staat letterlijk dat natuur een intrinsieke waarde heeft. Bij sommige bijeenkomsten blijft symbolisch een stoel leeg voor de natuur, om deze een stem te geven in het gesprek. Ook de prachtige documentaire I Am the River, the River Is Me laat zien hoe diep die verbondenheid nog altijd leeft binnen de cultuur van de Māori in Nieuw-Zeeland.
Terug naar verwondering
Misschien hoeven we de oude wijsheid niet terug te halen alsof zij ergens onderweg is achtergelaten. Misschien is zij nooit verdwenen. Mogelijk is zij alleen ondergesneeuwd geraakt door alle drukte van het moderne leven.
Wie op een winterochtend bij Newgrange de zon langzaam ziet opkomen, voelt even hoe eenvoudig het eigenlijk kan zijn. De aarde draait. De seizoenen volgen elkaar op, zoals ze dat al duizenden jaren doen. En misschien begint juist daar een nieuwe vorm van wijsheid: minder hard zoeken en meer verwonderen en opnieuw leren luisteren. Naar de aarde. En daarmee ook weer wat meer naar onszelf.
